Eind september 2026 werd Boek 7 "Bijzondere contracten" van het nieuw Burgerlijk Wetboek in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd. Na de hervorming van het verbintenissenrecht (Boek 5) en het buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht (Boek 6) moderniseert de wetgever hiermee de regels voor onder meer koop, huur, aanneming en andere dienstverlening. In deze publicatie lichten wij de belangrijkste wijzigingen voor dienstencontracten toe en staan we stil bij de praktische impact voor ondernemingen.
Vandaag zijn dienstverleningsrelaties verspreid over verschillende regimes: aanneming (huur van werk), lastgeving en bewaargeving. Voor veel diensten bestond er bovendien geen specifiek wettelijk kader.
Boek 7 brengt één overkoepelend dienstencontract: een contract waarbij de opdrachtnemer zich verbindt om voor een opdrachtgever een materiële of intellectuele opdracht uit te voeren, zonder aan die opdrachtgever ondergeschikt te zijn. Concreet:
• Lastgeving en bewaargeving zijn soorten dienstencontracten. Alle andere dienstencontracten worden aannemingscontracten genoemd. Op al die contracten zijn dezelfde algemene regels van toepassing.
• Voor een aantal specifieke dienstencontracten blijft een bijzonder regime bestaan, zoals lastgeving, hotelbewaargeving en het dienstencontract betreffende een onroerend bouwwerk (bouw, omvorming of afbraak).
• Bewaargeving en lastgeving worden niet langer vermoed kosteloos te zijn. Is de opdrachtnemer een onderneming, dan wordt het dienstencontract, behoudens tegenbewijs, vermoed onder bezwarende titel te zijn gesloten.
• Ook dienstencontracten ten kosteloze titel vallen uitdrukkelijk onder dit kader. Wel kan de rechter de schadevergoeding dan matigen en is bij opzegging door de opdrachtgever geen vergoeding voor gederfde winst verschuldigd.
Ook informele afspraken kunnen dus juridische gevolgen hebben. Het bewaren, opvolgen of regelen van iets voor een ander kan, zelfs zonder schriftelijk contract of betaling, onder het dienstencontract vallen, met gevolgen voor onder meer aansprakelijkheid en opzegging. Het loont om zulke afspraken in kaart te brengen en waar mogelijk schriftelijk vast te leggen.
Wanneer een forfaitaire prijs werd overeengekomen, kan de opdrachtnemer in principe geen enkele verhoging eisen, zelfs wanneer de opdracht meer werk of meer uitgaven vereist dan voorzien. Boek 7 codificeert de theorie van de ongekende omstandigheden (sujétions imprévues), die rechtspraak en rechtsleer in de context van bouwaanneming ontwikkelden, en breidt die uit tot alle dienstencontracten. De opdrachtnemer kan een heronderhandeling vragen, met het oog op aanpassing of beëindiging van het contract, wanneer:
• omstandigheden die al bij de contractsluiting bestonden, de uitvoering zo buitensporig bezwarend maken dat ze redelijkerwijs niet meer kan worden geëist;
• die omstandigheden bij de contractsluiting onvoorzienbaar waren;
• ze niet aan de opdrachtnemer toerekenbaar zijn;
• de opdrachtnemer dat risico niet op zich heeft genomen; en
• noch de wet, noch het contract deze mogelijkheid uitsluit.
Tijdens de heronderhandeling blijven beide partijen hun verplichtingen uitvoeren. Wordt de heronderhandeling geweigerd of mislukt ze binnen een redelijke termijn, dan kan de opdrachtnemer de rechter vragen het contract aan te passen of geheel of gedeeltelijk te beëindigen.
Deze theorie moet worden onderscheiden van de imprevisieleer (boek 5). Imprevisie gaat over nieuwe omstandigheden die na de contractsluiting ontstaan. De ongekende omstandigheden bestonden al bij de contractsluiting, maar waren toen onvoorzienbaar. Wie dit risico wil afbakenen, legt best contractueel vast hoe en binnen welke termijn ongekende omstandigheden gemeld moeten worden, hoe een heronderhandeling verloopt en wat er gebeurt zonder akkoord.
De samenwerking tussen opdrachtgever en opdrachtnemer vloeide tot nu toe vooral voort uit de uitvoering te goeder trouw. Boek 7 legt die wederzijdse samenwerkingsverbintenis uitdrukkelijk vast, met eigen verplichtingen voor elke partij.
• De opdrachtgever moet de instructies en inlichtingen bezorgen die de opdrachtnemer redelijkerwijs mag verwachten, en de vereiste vergunningen en machtigingen ter beschikking stellen.
• De opdrachtnemer moet de informatie verstrekken die de opdrachtgever redelijkerwijs mag verwachten over de uitvoering, de opdrachtgever toelaten om de uitvoering te controleren, en diens instructies opvolgen, tenzij die onaangepast of manifest onredelijk zijn.
Bij een onaangepaste of manifest onredelijke instructie kan de opdrachtnemer de uitvoering weigeren of, als hij ze toch uitvoert, vooraf voorbehoud maken. Dringt de opdrachtgever toch aan, dan kan dat gevolgen hebben voor de aansprakelijkheid van de opdrachtnemer. Een miskenning van de samenwerkingsverbintenis kan gesanctioneerd worden. Het is daarom nuttig om in het contract vast te leggen welke informatie, instructies en documenten partijen elkaar moeten bezorgen.
Boek 7 codificeert de bestaande contractuele praktijk van een voorlopige en een definitieve oplevering van een onroerend bouwwerk (art. 7.4.56 BW). Bepaalt het contract zo’n dubbele oplevering, dan geldt:
• Voorlopige oplevering: de opdrachtgever neemt het onroerend bouwwerk in ontvangst, met of zonder voorbehoud, of weigert dit bij ernstige gebreken. Vanaf dan loopt een proeftermijn, waarin de aannemer de vastgestelde en tussentijds gemelde gebreken moet herstellen.
• Definitieve oplevering: deze volgt na de proeftermijn. Op dat ogenblik vindt de aanvaarding van het onroerend bouwwerk plaats.
Partijen bepalen vaak dat al de voorlopige oplevering als aanvaarding geldt. De opdrachtgever kan zich dan later niet meer beroepen op gebreken die hij op dat ogenblik al kon vaststellen. Werkte de opdrachtgever met een afzonderlijk gecontracteerde architect, dan geldt de aanvaarding van het bouwwerk, behoudens tegenbewijs, ook als aanvaarding van diens prestaties tot die datum.
De dubbele oplevering is geenszins verplicht: partijen kunnen ook één enkele oplevering afspreken. Enkel voor woningbouwcontracten is een dubbele oplevering verplicht (art. 9 Woningbouwwet).
Ook voor dienstencontracten, waaronder aanneming, voert boek 7 een duidelijke termijnenregeling in, met de aanvaarding van de werken of diensten als scharnierpunt.
Vandaag moet de opdrachtgever een gebrek binnen een “redelijke termijn” niet alleen melden, maar ook meteen een vordering instellen. Boek 7 splitst dit op: een tijdige kennisgeving volstaat, waarna de opdrachtgever nog 2 jaar heeft om te dagvaarden.
• Kennisgevingstermijn: een gebrek dat na de aanvaarding wordt ontdekt, moet binnen een redelijke termijn aan de opdrachtnemer worden gemeld. Voor zichtbare gebreken blijft een voorbehoud bij de aanvaarding zelf vereist.
• Verjaringstermijn van 2 jaar na kennisgeving: vanaf de kennisgeving heeft de opdrachtgever 2 jaar om een vordering in te stellen. Die termijn wordt geschorst tijdens onderhandelingen en een deskundigenonderzoek.
• Conformiteitstermijn van 10 jaar na aanvaarding: enkel gebreken die zich binnen tien jaar na de aanvaarding voordoen, kunnen nog tot aansprakelijkheid leiden.
• Vervaltermijn van 10 jaar en 3 maanden na aanvaarding: daarna kan de opdrachtgever zich niet meer op een conformiteitsgebrek beroepen. Deze uiterste grens voorkomt dat schorsingen de aansprakelijkheid van de opdrachtnemer eindeloos laten doorlopen.
• Stabiliteitsbedreigende conformiteitsgebreken: hiervoor geldt een apart regime van openbare orde (art. 7.4.57 BW). De opdrachtnemer is aansprakelijk voor elk conformiteitsgebrek dat zich ten laatste tien jaar na de aanvaarding voordoet en dat de stabiliteit of de stevigheid van het onroerend bouwwerk aantast of dreigt aan te tasten. Er geldt geen kennisgevingstermijn, wel een vervaltermijn van 10 jaar en 3 maanden na de aanvaarding. Een beding dat deze aansprakelijkheid uitsluit of beperkt, is absoluut nietig, ook voor fouten van hulppersonen.
Ook hier is een tijdige kennisgeving dus cruciaal: wie een gebrek niet binnen een redelijke termijn meldt, verliest in principe zijn rechten.
In B2B-relaties kan de kennisgeving contractueel worden geconcretiseerd, bijvoorbeeld met een vaste termijn of een aangetekend schrijven, zolang dit de verplichting tot conforme uitvoering niet uitholt.
Boek 7 treedt in werking op 1 september 2027. De nieuwe regels gelden in principe enkel voor contracten die vanaf die datum worden gesloten of hernieuwd.
De meeste bepalingen van boek 7 zijn van aanvullend recht. Partijen kunnen er dus contractueel van afwijken. De overgangsperiode van twaalf maanden is dan ook het ideale moment om uw contractmodellen en algemene voorwaarden aan te passen aan de nieuwe regels.
Boek 7 brengt geen revolutie, maar wel een grondige modernisering van de regels voor dienstverlening. Het gemeenschappelijke dienstencontract, de duidelijke termijnenregeling en de wettelijke verankering van de samenwerkingsverbintenis en de oplevering zorgen voor meer rechtszekerheid. Tegelijk verschuiven op een aantal punten de verhoudingen tussen partijen, bijvoorbeeld door de theorie van de ongekende omstandigheden.
Omdat de meeste regels van aanvullend recht zijn, maakt een goed opgesteld contract het verschil. Wij raden ondernemingen aan om de overgangsperiode tot 1 september 2027 te benutten om hun aannemings- en andere dienstencontracten en algemene voorwaarden te laten nakijken. Een volledige herschrijving is lang niet altijd nodig, maar gerichte aanpassingen kunnen veel discussies voorkomen.
Heeft u vragen over de impact van boek 7 op uw (toekomstige) contracten? Of wenst u dat wij uw contractuele documenten nakijken en in orde brengen? Neem dan gerust contact op met ons kantoor.